گوارش بسیار مهم است؛ زیرا بدن به مواد مغذی حاصل از مواد غذایی و نوشیدنی نیاز دارد تا به درستی کار کند و سالم بماند. پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها، ویتامین‌ها، مواد معدنی و آب، مواد مغذی هستند. دستگاه گوارش مواد مغذی را به بخش‌های کوچکتر تقسیم میکند تا بدن آن‌ها را برای تولید انرژی و رشد و ترمیم سلول‌ها، جذب و استفاده کند.
هر بخش از دستگاه گوارش به انتقال غذا و مایعات از طریق دستگاه گوارش، تجزیه مواد غذایی و مایعات به قسمت‌های کوچکتر یا هر دو مورد، کمک میکند. هنگامی که غذا به قدر کافی به قطعات کوچک خرد شود، بدن می‌تواند مواد غذایی حاصل از آن را جذب و به محلی که به آن نیاز است منتقل کند. روده بزرگ جذب کننده آب و دفع کننده مواد زائد حاصل از فرایند هضم است. اعصاب و هورمون‌ها نیز به کنترل فرایند هضم کمک می‌کنند.
دستگاه گوارش انسان از دهان تا مقعد امتداد دارد و از لوله‌ی گوارش و اعضای مرتبط با آن تشکیل می‌شود. لوله‌ی گوارش یک لوله پیچ خورده به طول حدود ۷ متر است که غذا در حین هضم شدن از آن عبور میکند. اعضاء دستگاه گوارشی شامل غدد بزاقی، غدد دیواره‌ی معده و روده، لوزالمعده (پانکراس) و کبد است. لوله‌ی گوارشی نیز شامل دهان، حلق، مری، معده، روده‌ی باریک، روده‌ی بزرگ و راست روده می‌شود. تقریبا تمامی قسمت‌های این لوله بسیار بلند، قابلیت انجام حرکات عضلانی موجی شکلی را دارند که حرکات دودی نامیده شده و غذا را در طول لوله به جلو می‌رانند.
دستگاه گوارش حاوی میکروب‌هایی است که وجود آن‌ها برای مبارزه با عوامل بیماری‌زا مانند باکتری‌ها و ویروس‌ها ضروری هستند. وظایف اصلی دستگاه گوارش، تجزیه غذا، جذب مواد مغذی، تنظیم سیستم ایمنی و ایجاد تعادل در ترکیب باکتری‌های دستگاه گوارش است.
هضم، فرآیند پیچیده‌ای برای تبدیل غذا به مواد مغذی است. بدن از مواد مغذی برای تأمین انرژی، رشد و ترمیم مورد نیاز برای زنده ماندن استفاده میکند.
اعضاء لوله گوارشی و عملکرد آنان
- دهان
- دهان در واقع ورودی دستگاه گوارش به شمار می‌رود؛ غذا برای بلعیدن، بوسیله دندان‌ها و زبان با عمل جویدن به قطعات نرم و کوچکتر تبدیل می‌شود.
- غذای جویده شده در این قسمت با بزاق مخلوط می‌گردد تا راحت‌تر بلعیده شود.
- در هنگام بلع، زبان لقمه غذا را از گلو به مری می‌راند. در همین زمان، کام نرم حفره بینی را می‌بندد و اپی گلوت (زبان کوچک) که یک زائده کوچک غضروفی در پشت زبان است حرکت میکند و حنجره را می‌بندد و به این ترتیب غذا وارد بینی یا حنجره نمی‌شود.
- حلق
حلق به دنبال دهان قرار گرفته. حلق مانند یک راه عبور برای انتقال غذا از دهان به مری است. - مری
- غذا پس از عبور از حلق وارد لوله‌ای به نام مری می‌شود.
- طول مری در افراد بزرگسال بین ۲۳ تا ۳۰ سانتی‌متر متغیر است.
- قسمت مهمی از مری در گردن و قفسه سینه قرار دارد. در این قسمت تقریبا هیچ عملی در رابطه با هضم غذا انجام نمی‌شود.
- در محل اتصال مری به معده دریچه عضلانی وجود دارد که از برگشت غذا از معده به مری جلوگیری میکند.
- در واقع مری به کمک حرکات دودی ماهیچه‌های حلقوی موجود در دیواره‌اش غذا را به سوی معده می‌فرستد؛ ضمناً ماده ترشح شده توسط غده‌های دیواره دستگاه گوارش باعث لغزیده شدن غذا می‌شود تا به راحتی در لوله مری حرکت کند.
- معده
- معده عضوی شبیه یک کیسه است که دیواره‌ای عضلانی دارد.
- داخل این عضو کیسه‌ایی شکل نیز از یک لایه بافت مخاطی پوشیده شده است که وظیفه این لایه ترشح اسید و آنزیم‌های گوارشی می‌باشد.
- آنزیم‌های گوارشی موادی هستند که به هضم غذا و شکستن مولکول‌های بزرگ غذا به مولکول‌های کوچکتر قابل جذب، کمک می‌کنند.
- معده نیز حرکات موجی شکل خاص خود را دارد که باعث مخلوط شدن غذا با اسید و آنزیم‌های گوارشی شده و در خرد کردن و آسیاب کردن ذرات غذایی کمک می‌کنند.
- در این قسمت تا حدودی عملیات هضم غذا روی آن انجام می‌گردد. سپس معده با حرکات موجی شکل خود غذا را به روده کوچک که متصل به آن است تخلیه میکند.
- روده کوچک
- روده کوچک یک لوله ۶ متری پیچ در پیچ است و بیشترین نقش را در هضم و جذب غذا ایفا میکند انسان برای ادامه حیات حداقل به ۱۰۰ سانتی‌متر از روده کوچک خود احتیاج دارد.
- روده کوچک شامل اثنی عشر یا دوازدهه، ژژنوم یا تهی روده و ایلئوم یا دراز روده می‌باشد.
- اثنی عشر یا دوازدهه یا دئودنوم: به چند سانتی‌متر اول این لوله که کوتاه‌ترین قسمت روده کوچک می‌باشد اثنی‌عشر یا دوازدهه یا دئودنوم می‌گویند که به معده متصل بوده و غذا مستقیما از معده وارد آن می‌شود.
- شیره‌های گوارشی شامل آنزیم‌های هضم کننده از یک غده نزدیک به نام لوزالمعده به اثنی عشر وارد میشوند. صفرا هم که در واقع مایعی سبز رنگ است توسط کبد ساخته می‌شود و از طریق کیسه صفرا و مجرای صفراوی به داخل اثنی عشر ریخته می‌شود تا به هضم غذا کمک کند. دیواره روده کوچک نیز آنزیم‌های گوارشی ترشح میکند. بنابراین عملیات اصلی هضم غذا از ابتدای روده کوچک یعنی اثنی‌عشر شروع می‌شود.
- وقتی که شیره گوارشی وظیفه خود را انجام داد، مواد غذایی اصلی به اجزاء ساده‌تر تجزیه میشوند که عبارتند از:
- پروتئین‌ها به آمینو اسید‌ها تجزیه میشوند.
- کربوهیدرات‌ها به گلوکز و سایر قندهای ساده‌تر تبدیل می‌گردند.
- چربی‌ها به اسیدهای چرب و گلیسرول تجزیه میشوند.
- ژژنوم یا تهی‌روده: قسمت میانی روده کوچک ژژنوم یا تهی‌روده نام دارد و غذای هضم شده از طریق دیواره روده کوچک به جریان خون وارد می‌شود تا به مصرف سلول‌های بدن رسیده و در نقاط لازم ذخیره شود.
- دیواره روده‌ها دارای میلیون‌ها برجستگی انگشت مانند به نام پرز می‌باشد. این پرزها باعث می‌گردد تا جذب غذا بهتر صورت گیرد.
- ایلئوم یا دراز روده: قسمت سوم روده کوچک ایلئوم یا دراز روده نام دارد، قسمت مهمی از جذب مواد چون کلسیم، ویتامین B12 و … در این قسمت انجام می‌شود. غذا پس از درازروده که قسمت انتهایی روده بزرگ می‌باشد از طریق یک دریچه عضلانی به روده بزرگ وارد می‌گردد.
- روده بزرگ یا کولون
- روده بزرگ یا کولون یک لوله ضخیم‌تر اما کوتاه‌تر از روده کوچک است که تقریباً یک متر و نیم طول دارد.
- روده بزرگ شامل کولون، راست‌روده و مقعد می‌باشد.
- آبی که برای هضم غذاها مورد استفاده قرار گرفته بود در روده بزرگ باز جذب می‌شود و باعث می‌گردد که مدفوع بدون آب و خشک ایجاد شود.
- ابتدای روده بزرگ از قسمت پایین و راست شکم شروع شده و به سمت بالا می‌رود؛ این قسمت را کولون صعودی یا بالارو می‌نامند؛ سپس روده بزرگ عرض شکم را تا سمت چپ طی میکند که این قسمت کولون عرضی نامیده می‌شود. قسمت بعدی کولون نزولی یا پایین‌رو است که در واقع به قسمتی مارپیچ شکل به نام کولون سیگموئید می‌چسبد، کولون سیگموئید هم به رکتوم یا راست روده و به مقعد که انتهای لوله بلند گوارشی است ختم می‌شود.
- وظیفه اصلی روده بزرگ جذب مجدد آب موجود در غذا و همین‌طور بعضی از مواد لازم دیگر است.
- مواد غذایی باقی مانده که قابل هضم و جذب نیستند تبدیل به مدفوع میشوند.
- وقتی مدفوع به راست روده می‌رسد، بر اثر انقباضات و واکنشی که در راست‌روده ایجاد می‌شود؛ ماهیچه‌های دریچه مقعد را شل می‌نماید و احساس دفع به شخص دست می‌دهد.
- دریچه مقعدی از ماهیچه‌های حلقوی شکلی تشکیل شده که کنترل باز شدن و بسته شدن مقعد را در اختیار دارند. معمولاً حدود یک تا سه روز طول می‌کشد تا غذا از دهان به مقعد برسد. در واقع مدفوع در روده بزرگ تشکیل می‌شود و سپس از طریق رکتوم و مقعد به خارج دفع می‌گردد.
اعضاء گوارشی مرتبط
کبد، کیسه صفرا و لوزالمعده که در قسمت فوقانی یا بالایی شکم قرار دارند، مایعات گوارش کننده را به درون دوازدهه ترشح می‌کنند که به تجزیه شیمیایی غذا کمک می‌کنند.
- کبد
کبد از محصولات گوارش برای ساخت پروتئین‌هایی مثل پادتنها که به مقابله با عفونت‌ها کمک می‌کنند و عوامل لخته کننده خون استفاده میکند. کبد همچنین سلول‌های خونی فرسوده را تجزیه میکند و مواد اضافی را به صورت صفرا دفع میکند که درکیسه صفرا ذخیره میشوند و در گوارش چربی‌ها نقش دارند. - صفرا
ورود غذا به دوازدهه که اولین قسمت روده کوچک است؛ کیسه صفرا را تحریک میکند تا از طریق مجرای صفراوی، صفرا را به درون دوازدهه بریزد. - لوزالمعده
لوزالمعده، مایعات گوارش کننده قدرتمندی را ترشح میکند که در هنگام ورود غذا به دوازدهه، وارد آن میشوند. این مایعات، همراه با مایعات گوارش کننده‌ای که به وسیله سطح داخلی روده تولید میشوند، کمک می‌کنند تا مواد غذایی به موادی تجزیه شوند که جذب خون شده و به کبد برده شوند. در واقع هر قسمت از دستگاه گوارش وظیفه‌ای برعهده دارد که در صورت انجام ندادن درست وظیفه به هر علت بیماری‌های دستگاه گوارش ایجاد می‌گردد.
