سنگ‌های صفراوی

سنگ‌های صفراوی فشرده شده‌ی مایعات گوارشی هستند که در کیسه‌ی صفرا سفت شده و به شکل سنگ در می‌آیند. کیسه‌ی صفرا یک اندام داخلی گلابی شکل است که در سمت راست شکم و درست زیر کبد، جای گرفته است. این عضو در خود یک مایع گوارشی به نام صفرا نگاه می‌دارد که در روده‌ی کوچک پخش می‌شود.

اندازه‌ی سنگ‌های صفرا بسیار متفاوت است، گاهی به کوچکی یک خورده سنگ و گاهی به بزرگی یک توپ گلف می‌باشند. برخی افراد فقط یک سنگ صفرا در بدن خود دارند، در حالی‌که برخی دیگر ممکن‌است چند سنگ هم داشته باشند.

افرادی که علائم این بیماری را در خود مشاهده می‌کنند، معمولاً نیاز به جراحی و برداشتن کیسه‌ی صفرای خود دارند. سنگ صفرایی که علائمی‌ از خود نشان نمی‌دهد، معمولاً نیازی به درمان ندارد.

انواع سنگ‌هایی که ممکن‌است در کیسه صفرا تشکیل شود، عبارتند از:

•سنگ‌های کلسترولی: رایج‌ترین نوع سنگ صفرا سنگ کلسترول نامیده می‌شود که اغلب به رنگ زرد می‌باشد. این سنگ‌ها معمولاً به خاطر کلسترول حل نشده به وجود می‌آیند، اما ممکن‌است حاوی ترکیبات دیگری هم باشند.

•سنگ‌های رنگدانه‌ای: این سنگ‌ها که قهوه‌ای تیره یا سیاه هستند، زمانی تشکیل می‌شوند که صفرا حاوی بیلی‌روبین زیادی باشد.

علائم و نشانه‌ها

بیماری سنگ صفرا معمولاً دارای نشانه و علامت نیست. اما اگر دارای نشانه‌ای باشد، برخی از آن‌‎ها عبارتند از:

•درد ناگهانی و رو به افزایش در قسمت بالا و سمت راست شکم

•درد شدید و به سرعت رو به افزایش در وسط شکم و درست زیر سینه

•درد در پشت و بین استخوا‌ن‌های شانه

•درد در شانه سمت راست

درد مربوط به سنگ صفرا ممکن‌است چندین ساعت طول بکشد.

علل شایع

علت دقیق بروز سنگ صفرا مشخص نشده است. پزشکان معتقدند سنگ صفرا زمانی اتفاق می‌افتد که:

• صفرا حاوی مقدار زیادی کلسترول باشد:

به طور معمول کیسه‌ی صفرا برای حل کلسترول دفع شده توسط کبد، حاوی مواد شیمیایی به اندازه کافی می‌باشد. اما اگر کبد کلسترول بیشتری را دفع کند و صفرا نتواند آن‌را حل کند، کلسترول اضافه به شکل کریستال‌هایی در می‌آید و در نهایت سنگ صفرا تشکیل می‌شود.

• صفرا حاوی مقدار زیادی بیلی‌روبین باشد:

بیلی‌روبین نوعی ماده‌ی شیمیایی است که سلول‌های قرمز خون را می‌شکند. شرایط خاصی از جمله سیروز کبدی، عفونت مجاری صفراوی و اختلالات خونی باعث می‌شوند که کبد بیلی‌روبین زیادی تولید کند. بیلی‌روبین اضافه باعث تولید سنگ در کیسه صفرا می‌شود.

• کیسه صفرا به درستی خالی نشده باشد:

اگر کیسه صفرا به طور کامل یا اغلب به اندازه کافی خالی نشده باشد، صفرا ممکن‌است بسیار غلیظ شود و این منجر به تشکیل سنگ کیسه صفرا می‌شود.

عوامل تشدیدکننده خطر

عواملی که احتمال بروز سنگ صفرا را افزایش می‌دهند، عبارتند از:

• زن بودن
• داشتن سن بیشتر از ۶۰ سال
• اضافه وزن داشتن یا چاق بودن
• حامله شد
• داشتن رژیم‌غذایی حاوی چربی بالا
• داشتن رژیم‌غذایی حاوی کلسترول بالا
• مصرف میزان فیبر پایین
• داشتن سابقه خانوادگی
• دیابت داشتن
• به سرعت وزن کم کردن
• مصرف داروهای کم‌کننده‌ی کلسترول
• مصرف داروهای حاوی استروژن مانند داروهای درمان‌کننده‌ی هورمون

عوارض احتمالی

عوارض مربوط به سنگ صفرا عبارتند از:

• التهاب کیسه صفرا

سنگی که در گردن کیسه صفرا گیر می‌افتد، باعث التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت) می‌شود. کوله‌سیستیت می‌تواند درد شدید و تب را به دنبال داشته باشد.

• انسداد مجرای صفراوی

سنگ صفرا ممکن‌است لوله‌های مجرایی که از طریق آن‌ها مایع صفرا از کیسه صفرا به سمت کبد یا روده‌ی کوچک جریان دارد را مسدود کند و ممکن‌است منجر به بروز زردی و عفونت مجرای صفراوی شود.

• انسداد مجرای لوزالمعده

مجرای لوزالمعده لوله‌ای است که از پانکراس به مجرای صفراوی ادامه دارد. مایع پانکراس که به هضم غذا کمک می‌کند، از طریق مجرای لوزالمعده جریان پیدا می‌کند. سنگ صفرا می‌تواند باعث انسداد در مجرای لوزالمعده شود که منجربه التهاب پانکراس خواهد شد. پانکراتیت منجر به دل دردهای شدید می‌شود که معمولاً لازم است فرد بستری شود.

•سرطان کیسه صفرا

افرادی که سابقه سنگ کیسه صفرا را دارند، بسیار بیشتر در معرض خطر ابتلا به سرطان کیسه صفرا هستند. اما این نوع سرطان خیلی به ندرت اتفاق می‌افتد، بنابراین حتی اگر خطر ابتلا به سرطان بالا باشد، احتمال بروز آن بسیار کم است.

تشخیص

آزمایش‌ها و فرآیندهایی که برای تشخیص بیماری سنگ صفرا استفاده می‌شوند، عبارتند از:

• آزمایش‌هایی برای گرفتن عکس از کیسه صفرا

پزشک برای تهیه تصاویر از کیسه صفرا سونوگرافی شکم و سی.تی.اسکن شکمی را توصیه می‌کند. پزشک این تصاویر را می‌توان بررسی می‌کند و به دنبال سنگ‌های صفراوی خواهد بود.

• آزمایش‌هایی برای بررسی مجاری صفراوی برای سنگ مثانه

آزمایشی که با استفاده از یک رنگ خاص، مجاری صفراوی را در تصاویر برجسته می‌سازد و به پزشک در تشخیص کمک می‌کند.

• ام.آر.آی (MRI) و یا کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP)

سنگ‌های صفرا که با استفاده از ERCP کشف شده‌اند، طی یک فرآیند حذف می‌شوند.

• آزمایش خون برای بررسی عوارض

آزمایش خون عفونت، زردی، پانکراتیت یا سایر عوارض ناشی از سنگ کیسه صفرا را نشان می‌دهد.

درمان

سنگ‌های صفرایی که دارای علائم و نشانه نیستند، مانند نمونه‌هایی که از طریق سونوگرافی یا سی.تی.اسکن برای بیماری‌های دیگر کشف می‌شوند، معمولاً به درمان احتیاج ندارند. پزشک این افراد را برای نشانه‌های احتمالی، مانند درد سمت راست و قسمت بالای شکم، آماده می‌کند. اگر نشانه‌های سنگ صفرا در آینده بروز کنند، درمان لازم خواهد بود. اما معمولاً افرادی که مبتلا به سنگ صفرای بدون نشانه هستند، هیچوقت به درمان نیاز نخواهند داشت.

برخی سنگ‌های صفرا دارای نشانه‌ها و علائمی‌هستند. گزینه‌های درمانی اینگونه سنگ‌ها عبارتند از:

• جراحی برای بهبود کیسه صفرا (کوله‌سیستکتومی)

پزشک ممکن‌است جراحی و برداشتن کیسه صفرا را پیشنهاد کند، زیرا سنگ‌های صفرا معمولاً عود می‌کنند. زمانی‌که کیسه صفرا برداشته می‌شود، مایع صفراوی مستقیماً از کبد به روده جریان پیدا می‌کند. حذف کیسه صفرا بر روی هضم غذا تأثیری ندارد، اما باعث اسهال می‌شود که معمولاً موقت است.