دستگاه عصبی، با ساختار و کار ویژه‌ای که دارد، در جهت ایجاد هماهنگی بین اعمال سلول‌ها و اندام‌های مختلف بدن تمایز و تکامل یافته‌است. خواص ویژه آن عبارتند از تأثیرپذیری نسبت به محرک‌های خارجی، ایجاد یک جریان عصبی که نمایانگر تأثیر محرک است، هدایت جریان عصبی از یک نقطه دستگاه به نقطه دیگر و سرانجام انتقال آن از یک واحد عصبی به یک واحد دیگر.
وظایف دستگاه عصبی
- تنظیم انقباض عضلات، ترشح غده‌ها، اعمال قلب و فعالیت‌های اندام‌های دیگر بدن و سوخت و ساز آن‌ها زیر نظارت دستگاه عصبی انجام می‌گیرد.
- ارتباط اندام‌ها و دستگاه‌ها، هماهنگی فعالیت‌های بدن و تأمین همبستگی و وحدت ارگانیسم.
- تطابق ارگانیسم با محیط خارج.
- تفکر، تکلم، حافظه و کلیه‌ی تظاهرات شعوری انسان به وجود دستگاه عصبی بستگی دارد.
تقسیم بندی دستگاه عصبی
- دستگاه عصبی مرکزی: درون جمجمه و کانال نخاعی قرار گرفته و شامل: مغز و نخاع است.
- دستگاه عصبی محیطی: شامل ۱۲ جفت عصب مغزی و ۳۱ جفت عصب نخاعی که ارتباط دستگاه عصبی مرکزی را با محیط فراهم می‌کنند.
- دستگاه عصبی خودکار: شامل دو بخش سمپاتیک و پاراسمپاتیک بوده و بخشی از دستگاه عصبی است که کنترل غیرارادی بعضی از ارگان‌های بدن را به عهده دارد.
اجزای دستگاه عصبی
سیستم عصبی در انسان از مغز، نخاع، اندام‌های حسی و سلول‌های عصبی (نورون) تشکیل شده است که به عنوان کانال‌های ارتباطی بین ارگان‌های مختلف بدن فعالیت می‌کنند.
– سلول‌های دستگاه عصبی
- نورون (سلول عصبی)
نورون واحد ساختمانی و فعالیتی سیستم عصبی است. نورون یک سلول تخصص یافته است که به تنهایی به عنوان دستگاه عصبی کوچکی فعالیت می‌کند. در همه‌ی نورون‌ها سه بخش متمایز وجود دارد. این سه بخش عبارتنداز: جسم سلولی و زوائد سلولی که شامل اکسون‌ها و دندریت‌ها می‌باشد.
دندریت‌ها رشته‌های عصبی منشعبی هستند که کوتاه می‌باشند و از جسم سلولی هر نورون خارج می‌شوند. دندریت‌ها پیام عصبی را به جسم سلولی می‌آورند همچنین در انتهای انشعاب باریک‌تر می‌گردند و نورون را با سلول‌های عصبی دیگر مرتبط می‌سازند.
آکسون به طور معمول رشته‌ای است طویل و عمدتا فاقد انشعاب ولی در انتها منشعب است. آکسون‌ها به طور عموم پیام عصبی را از جسم سلولی خارج می‌سازند.
در نهایت جسم سلولی نیز از یک هسته و کمی سیتوپلاسم که شامل هسته و اندامک‌ها است تشکیل شده است.
انواع نورون
نورون‌ها را بر حسب اینکه پیام عصبی را در چه جهتی هدایت می‌کنند به سه گروه تقسیم می‌کنند:
حسی: انتقال پیام عصبی از اندام‌های حسی و اعضای داخلی بدن به سمت مراکز عصبی.
رابط: انتقال پیام عصبی در مراکز عصبی و برقراری ارتباط بین نورون‌های حسی و حرکتی.
حرکتی: انتقال پیام عصبی از مراکز عصبی به کلیه‌ی بخش‌های عمل کننده‌ی بدن مثل غده‌ها و ماهیچه‌ها.
- نوروگلی
وظیفه سلول‌های نوروگلی، تغذیه، حمایت و حفاظت از نورون‌ها است.
– مغز
مغز، پیچیده‌ترین عضو بدن است. بیش از ۱۰۰ میلیارد سلول عصبی و میلیاردها راه عصبی را در خود جای داده است.
- مخ
بزرگترین قسمت مغز، مخ است. مخ به دو نیمه (نیمکره) تقسیم می شود که به وسیله طنابی از رشته های عصبی به نام جسم پینه‌ای به هم متصل هستند و ارتباط دو نیمکره نیز از طریق همین رشته‌های عصبی صورت می‌گیرد. مخ مرکز احساسات، فکر کردن و حافظه است.
- نیمکرههای مخ
نیمکره چپ در زبان آموزی، یادگیری، تفکر ریاضی و منطق، تخصص دارد. نیمکره راست انجام دادن کارهای ظریف هنری، موسیقی را کنترل می‌کند.
- سطوح خارجی و داخلی مخ
قسمت سطحی مخ، خاکستری رنگ است و قشر مخ نامیده می‌شود. قشر مخ در انسان به علت وسعت زیاد خود و جای گرفتن در فضای محدود حالت چین خورده دارد. مراکز مربوط به دریافت و تفسیر اطلاعات رسیده از اندام‌های حسی مختلف مانند چشم و گوش و پوست در این قسمت است. قسمتی از قشر خاکستری مرکز حرکات ارادی است. لایه درونی از ماده سفید تشکیل شده است که پیام‌ها را انتقال می‌دهد.
- مخچه
مخچه قسمتی از مغز است که در پشت و زیر مخ قرار دارد. دارای دو نیمکره است، اما چین خوردگی‌های سطحی آن کم عمق‌تر و منظم‌تر است. قسمت سطحی مخچه را ماده خاکستری پوشانده است. مخچه بوسیله دسته تارهای عصبی به بقیه قسمت‌های دستگاه عصبی مربوط است. مخچه در کار کنترل فعالیت‌های ماهیچه‌ای به مخ کمک می‌کند. درست بالای ساقه مغز، هیپوتالاموس قرار دارد که ارتباط بین دستگاه عصبی و غدد درون ریز را برقرار می‌کند و به تنظیم دمای بدن، خواب و رفتارهای جنسی کمک می‌کند. مغز به وسیله جمجمه و پرده‌هایی به نام مننژ محافظت می‌شود. مایع شفاف مغزی ـ نخاعی مثل یک ضربه گیر، مغز و طناب نخاعی را در برابر آسیب محافظت می‌کند.
- ساقه مغزی
بخشی از دستگاه عصبی مرکزی و در قسمت پایینی مغز قرار دارد و متشکل از بخش‌هایی است که نخاع را به نیمکرههای مخ و مخچه پیوند می‌دهد. ساقه مغز دربرگیرنده مغز میانی، پل مغز و پیاز مغز می‌باشد. این ساختارها که اطلاعات را درون دستگاه عصبی مغزی انتقال می‌دهند، نقش مهمی در تنظیم فعالیت‌های بدن برعهده دارند.
– نخاع
نخاع یا مغز تیره، به بخشی از دستگاه عصبی مرکزی گفته می‌شود که در درون مجرای ستون مهره‌ها قرار دارد. بخش بالای آن در مجاورت اولین مهره گردن و انتهای آن در سطح دومین مهره کمری است. نخاع به عنوان رابطی است که فرامین صادره از مغز به سایر نقاط بدن و نیز پیام‌های عصبی رسیده از نواحی مختلف بدن به مغز، از آن عبور می‌نمایند.
- بصل النخاع
این بخش را می‌توان به عنوان ناحیه وسیعی از نخاع تلقی نمود که شکل آن در انسان شبیه پیاز است. بصل‌النخاع پایین‌ترین مرکز عصبی واقع در استخوان جمجمه است. انتهای بصل‌النخاع به نخاع مربوط است. بصل‌النخاع از ماده سفید و رشته اعصابی تشکیل شده است و فعالیت اندام‌های داخلی بدن مانند قلب، شش‌ها و اندام‌های گوارشی را اداره می‌کند به همن سبب یکی از مهم‌ترین اجزای مغز است و آسیب وارده به آن مرگ را به دنبال دارد.
– سیستم عصبی سمپاتیک
قسمت سمپاتیک سیستم عصبی خودمختار، به خاطر نقش آن در واکنش‌های “جنگ و گریز” به بهترین وجهی شناخته شده است. اعصاب سمپاتیک بدن را برای فعالیت بیشتر آماده می‌کنند. هیجانات شدید، عوامل ترس آور، قرار گرفتن در برابر سرما و درد و عوامل مشابه از جمله محرک‌هایى هستند که باعث تحریک این سیستم می‌شوند. این سیستم موجب بالا رفتن ضربان قلب، افزایش فشار شریانى، افزایش قدرت انقباضات عضله قلبى، افزایش میزان جریان خون به مغز و بزرگ شدن مردمک‌ها می‌شود.
– سیستم عصبی پاراسمپاتیک
به طور کلى، سیستم عصبى پاراسمپاتیک یک سیستم اختصاصى با واکنش کند است، که بیشتر تمایل به ذخیره انرژى دارد. این سیستم میتواند همزمان با سیستم سمپاتیک در شرایط تهاجم و گریز فعال شود. تحریک سیستم عصبى پاراسمپاتیک داراى اثرات مخالف با سیستم سمپاتیک است و باعث نگه داشتن موجود زنده در یک وضعیت آرام و بدون تنش می‌شود. این سیستم میزان ضربان قلب و فشارخون را کاهش داده، باعث افزایش فعالیت گوارشى، انقباض مجراى برونشى و انقباض مردمک‌ها میگردد. فعالیت‌هاى ذهنى در اثر فعالیت این سیستم نیز کاهش مییابد.
